Artykuły, porady, tutoriale, przepisy, pytania

Idea prawdy jest w filozofii – w zasadzie od jej wyodrębnienia się – wartością naczelną. Cóż znaczyłby bowiem wielowiekowy wysiłek intelektualny, gdyby proces objaśniania praw zachodzących w rzeczywistości okazałby się jedynie złudnym przeświadczeniem co do możliwości poznawczych człowieka. Wszystko to z czym się na co dzień stykamy, praktyczne działanie, zdaje się potwierdzać, że efekty naszych naukowych dociekań nie są pozorem. Pragmatyzm daje nam dowód „w gotówce” na to, że nie błądzimy w procesie odkrywania racji rządzących przyrodą. Humanistyczne hasło „poszukiwania prawdy” jest dlatego miernikiem w ocenie wytworów kultury zachodu. W większości dziedzin człowieczego bytowania aletheia odgrywa fundamentalną rolę, szczególnie w intersubiektywnym postrzeganiu rzeczywistości i międzyludzkiej komunikacji, ponieważ bez adekwatnego i obiektywnego „odbioru” oraz opisu tego, co nas otacza, z czym mamy kontakt nie bylibyśmy w stanie „stworzyć” cywilizowanej formy życia.

            Ze specyficznym przedstawieniem rzeczywistości mamy do czynienia w sztuce. Estetyka jako nauka prezentuje zaś szczególne – jak się zdaje – podejście w ujmowaniu kontaktu podmiotowo-przedmiotowego i skorelowanego z nim terminu prawdziwości. Owa dyscyplina traktuje poznanie inaczej niż nauki przyrodnicze, ponieważ przedmiotem badań nie są tu „wyodrębnione z rzeczywistości zjawiska, poszczególne izolowane fakty – przedmiotem tym jest sytuacja, w której są one z sobą splecione; nazwiemy ją estetyczną z uwagi na to, że w jej obrębie kontakt twórcy i odbiorcy dokonuje się poprzez dzieło sztuki na zasadzie odnajdowania (ewentualnie kreowania) wartości estetycznej”[1]. Zachodzi tu więc stosunek, który można nazwać interpretacyjnym dlatego, że biorą w nim udział połączone w jednym akcie kognitywnym zarówno właściwości aparatu poznawczego człowieka jak i cechy pochodzące od rzeczy oraz abstrakcyjna wartość uzyskiwana w odbiorze przedmiotu. Należy dodać, że: „w sytuacji estetycznej ma miejsce kontakt nie tylko odbiorcy z dziełem, lecz nadto odbiorcy z twórcą, twórcy nie tylko z dziełem, lecz także z odbiorcą”[2].

            Z jakim pojmowaniem prawdy mamy do czynienia w takim wypadku? Jeśli relację poznawczą nazwiemy interakcją podmiotu i przedmiotu w stosunku, w którym – w myśl klasycznej definicji prawdy – ma zachodzić korespondencja, zgodność myśli z rzeczywistością, to termin aletheia w estetyce należałoby zrewidować. Pod pojęciem owej adekwatności kryje się założenie o możliwości odwzorowania tego z czym się nasz aparat poznawczy styka, do ujęcia istotnych własności przedmiotu. Celem jest tu zrozumienie i objaśnienie zjawisk i praw zachodzących w rzeczywistości, by móc potem pomyślnie przekazywać uzyskaną informację. Poza tym zwolennicy prawdy w klasycznym sensie twierdzą, że w ujawnianiu alethei dąży się do uchwycenia tego co przedmiotowe, z naciskiem na wyzbycie się „nalotu poznawczego” pochodzącego od podmiotu, by nie powiedzieć, że zachodzi swoiste odpodmiotowienie. Takie założenie należy przyjąć, jeśli chcemy trzymać się ram obiektywizmu – intersubiektywnej komunikowalności i sprawdzalności przyjętej w nauce.

            Już na wstępie zauważamy, że opisana wyżej relacja poznawcza estetyce nie wystarcza. Subiekt spełnia bowiem w kontakcie z dziełem sztuki fundamentalną rolę. To mentalne nastawienie podmiotu, jako element sytuacji estetycznej wyznacza zakres tego, co w obcowaniu z danym obiektem uchwycone zostaje jako wartość. Takie podejście można by nazwać hermeneutycznym, ponieważ bez uwzględnienia reguł interpretacyjnych osadzonych zawsze w pewnym kontekście kulturowym, a także czynników emocjonalnych towarzyszących zarówno twórcy jak i odbiorcy nie ma sposobu, by zachodził definiowalny w kategoriach estetycznych kontakt podmiotowo-przedmiotowy.

            Inne zdanie prezentuje M. Żelazny, według którego: „etyka i estetyka zajmują się [...] w dużej mierze opisem świata nie takiego, jakim on jest, ale jakim chcielibyśmy aby był. Ideał dobra moralnego lub ideał piękna bardzo często przekracza ramy naszych dokonań czy doświadczeń empirycznych [...] rodzi się pytanie czy w takim razie w ogóle istnieje coś takiego jak prawda w etyce lub estetyce”[3]. Dlatego celem dzieła sztuki nie musi być wcale stosunek prawdziwościowy, który ma zachodzić pomiędzy elementami przyrody a danym odwzorowaniem. Jednak zdaniem Żelaznego sądy estetyczne należy odróżniać od zwykłych przeświadczeń, emocjonalnych reakcji w kontakcie z dziełem sztuki, bo jeśli uznamy je za odpowiedni miernik prawdy czy sensowności – popadniemy w relatywizm, który stanowi nieprzekraczalną barierę dla wszelkiej rzeczowej dyskusji. Jeśli rościmy sobie prawo do orzekania o jakimkolwiek przedmiocie, musimy je oprzeć na pewnym obiektywnie stwierdzanym fundamencie, w innym wypadku dyskurs będzie jałowy. Analogicznie sprawy się mają w przypadku sądów estetycznych: „wspólną cechą zarówno estetyki jak i etyki jest więc to, że obydwie dyscypliny interesują się sądami o wartościach a nie żywionymi względem nich przeświadczeniami. Zarówno jedne jak i drugie sądy bezwzględnie powinny zgłaszać pretensję do bezinteresowności, tzn. powinny być formułowane w taki sposób, ażeby można było o nich dyskutować”[4]. Żelazny akcentuje znaczenie „czystości sądów” twierdząc, iż ich indywidualne zabarwienie, relatywizacja, przekreśla szansę bezstronnej i adekwatnej interpretacji obiektów, które mogą stanowić przedmiot estetyki jako nauki, choć nie należy zapominać, że dla poprawnego odbioru wartości dzieła sztuki niezbędne jest ujmowanie go w odpowiednim kontekście kulturowym, gdzie osadzona ma być geneza ocenianego zjawiska. Tym co obiektywnie dające się uchwycić jest według Żelaznego: „idea dzieła sztuki, czyste niematerialne wyobrażenie piękna doskonałego, ku któremu przedmiot zwany dziełem sztuki ma zmierzać”[5]. Idea ta to esencja utożsamiana z estetyczną wartością przypisywaną przedmiotowi podlegającemu sądowi w sytuacji estetycznej[6]. Właśnie taki stosunek – ujęcia idei wielkiego dzieła sztuki – „jest prawdą opierającą się na esencji, o której można dyskutować”[7]. Dlatego „prawda dzieła sztuki polega więc na tym, że po pierwsze musimy znaleźć tkwiącą u jego podłoża ideę”[8], co daje nam „materiał” do prowadzenia pewnego dyskursu. Idąc tropem Żelaznego można powiedzieć, że poszukiwanie prawdy w estetyce jest mimo wszystko pewną analogią czy rozwinięciem klasycznego rozumienia alethei. Droga, której celem jest uchwycenie istoty dzieła, obiektywnie przejawiającej się w sytuacji estetycznej jako wartość, ma stanowić fundament wszelkiego sądzenia. Jednak ze względu na specyfikę kontaktu podmiotowo-przedmiotowego w ramach badań estetyki należy stwierdzić, iż jeśli zespół interakcji zachodzących w danej sytuacji estetycznej prowadzi do ujawnienia prawdy, to relację taką możemy uznać za poznawczą w innym – niż filozoficzny czy naukowy – sensie.

            Przede wszystkim prawda jest wartością, którą raczej odkrywamy na zasadzie opozycji. Wartość efektów poznawczych uzależnia się przeważnie od niemożliwości ich falsyfikacji. W estetyce – jeśli przyjmie się pogląd Żelaznego – nie istotnym jest rozróżnienie: prawda – fałsz. Można jedynie zaznaczyć, że w ocenianym przedmiocie nie występuje idea wielkiego dzieła sztuki. Co więcej, założenie o obiektywnym statusie owej esencji przekracza ramy racjonalnego sądu, co więcej może być dla większości – przynajmniej czasowo – nieuchwytne. Jak przyznaje sam Żelazny: „prawdziwi geniusze często nie są doceniani przez zakleszczonych w koleinach swych myśli i panujących układach kumoterskich, krytyków. Twórców takich być może odkryje dopiero kolejne pokolenie bezinteresowne w tym sensie, że odporne na stare układy interesów”[9]. Kluczem w poznaniu estetycznym jest więc neutralne, „czyste” nastawienie podmiotu zmierzające do uchwycenia prawdy.

            Odmiennie zagadnienie alethei rozpatruje w swej teorii sztuki R. G. Collingwood. Uznaje on bowiem sztukę „za uniwersalną działalność ludzką, dziedzinę czystej wyobraźni, pierwotną w stosunku do myślenia dyskursywnego. W duchowym rozwoju człowieka stadium artystyczne jest wcześniejsze niż stadium religijne, naukowe czy filozoficzne. Dzieje się tak, ponieważ pierwotne formy posługiwania się językiem wiążą się z emocjami. Sztuka podobnie jak religia, nauka czy historia jest częścią odwiecznego dążenia do prawdy. Jej celem jest zgłębianie rzeczywistości w wymiarze niedostępnym dla pojęciowego aparatu języka”[10]. Tak jak niegdyś intuicjoniści w filozofii (np. H. Bergson), tak Collingwood dostrzega, że całościowe i adekwatne ujęcie rzeczywistości daleko wykracza poza poznanie intelektualne i zmysłowe. Poznanie rozumne najczęściej ogranicza horyzonty ludzkiego umysłu, zawęża przedmiot kognitywny do statycznego w pełni skategoryzowanego odwzorowania. Prawda objawia się nam zatem w odbiorze holistycznym i dynamicznym, który angażuje wszelkie aktywa naszej mentalnej strony, także emocje: „być może nadmierne uwypuklanie różnic pomiędzy tym, co poznawcze, a tym, co emocjonalne nie pozwala nam zauważyć, że w doświadczeniu artystycznym emocje pełnią rolę poznawczą. Wówczas prawda przysługiwałaby nie tylko temu, co jest powiedziane dosłownie, lecz także temu, co zostaje wyrażone z udziałem ekspresji. A zatem świat może być wyświetlany nie tylko za pomocą dyskursu logicznego, ale także przez unaocznienie w sztuce”[11]. Należy pamiętać, że prawda w tym sensie nie jest pojmowana dosłownie, bo takie łączy się zawsze z pojęciowaniem, analizą znaczenia, czyli elementami, które „zamykają nam oczy” na obiektywną realność. Collingwood podkreśla rolę wyobraźni i konstruktywizmu w rozmaitych czynnościach interpretacyjnych, jakie spełnia człowiek obcując z dziełem sztuki, które: „jest bytem wyobrażeniowym. Materiał, w którym się ono urzeczywistnia, jest konstytuowany przez świadomość. Wprawdzie dzieło sztuki przejawia się na podłożu materialnym, ale nie może być utożsamione z konkretnym przedmiotem fizycznym. Realność dzieła jest tutaj rozumiana w taki sposób, że percepcja właściwości fizycznych tworzywa, w którym dzieło się manifestuje, nie koniecznie pociąga za sobą percepcję samego dzieła sztuki. Aby zachodziła percepcja dzieła sztuki, ujmowane jakości fizyczne tworzywa muszą zostać zmodyfikowane przez wyobraźnię”[12].

            Można powiedzieć, że teorie objaśniające naturę prawdy w estetyce nie mają charakteru konkluzywnego. Oczywiście rozpatrzone wyżej koncepcje nie prezentują wyczerpującego ujęcia omawianego zjawiska, są jedynie pewnym zarysem „sporu aletheistycznego” w omawianej dziedzinie nauki. Przede wszystkim zagadnienie prawdy należy rozpatrywać z poziomu metateoretycznego, jakby „z lotu ptaka”, by uchwycić jak możliwa jest adekwatna ocena estetycznego przedmiotu badań, czyli wewnątrz-dyscyplinarna relacja prawdziwościowa.