Artykuły, porady, tutoriale, przepisy, pytania

Historia ludzkości to historia ścierania się idei. Szczególnie w wymiarze polityczno-ekonomicznym rozwój społeczeństw był i nadal jest płaszczyzną walki rozmaitych ideologii. To one, a raczej ich wyznawcy poszukują drogi do przewodnictwa wśród mas. Ideologie stanowią nie tylko uzasadnienie poczynań swoich twórców i ich naśladowców, ale decydują także o samym charakterze sposobu organizacji życia społecznego, politycznego – w tym – starają się określić drogę do władzy. Myślenie ideologiczne wiąże się zawsze z wyłączaniem jakichś odmiennych poglądów. Nie zawsze mają charakter czysto negatywny, ale – moim zdaniem – w znacznej mierze opierają się na negacji wartości wyznawanych przez oponenta. Krytykują zazwyczaj zastany obraz rzeczywistości społecznej czy ekonomicznej.

         Próba podważenia panujących stosunków społecznych najlepiej oddaje teoria marksizmu. Dlaczego? Może dlatego, że jest – pośród całej masy walczących ze sobą koncepcji – najbardziej klarowną. Marksiści nigdy nie rzucali swych twierdzeń w zawoalowanej formie. Nie starali się – jak to robią dzisiejsi populiści – sprostać upodobaniom swoich odbiorców. Marksiści wyrażali tylko to, co podpowiadała im ukształtowana wcześniej krytyka organizacji społeczeństwa, w którym przyszło im żyć.

         Można zadać pytanie: czy idee Marksa i Engelsa przetrwały próbę czasu? Czy doświadczenia kilkudziesięciu lat tzw. realnego socjalizmu w Europie i innych przejawów zastosowań propozycji komunizmu nie dezaktualizują marksizmu w zbiorze innych ideologii? Nie, ale tylko dlatego, że myślenie ideologiczne wciąż wyprzedza realne działanie.

         W słynnym „Manifeście Komunistycznym” znajdujemy dobitnie wyrażone hasło niezgody na panujące wówczas stosunki społeczne. Myślę, że to dzieło jest wspaniałym przykładem myślenia ideologicznego. Już w przedbiegach autorzy zapowiadają: „Historia całego dotychczasowego społeczeństwa jest historią walk klasowych. Wolni i niewolnicy, patrycjusze i plebejusze, baroni i gołota, burżuazja i lud, krótko mówiąc, wyzyskiwacze i wyzyskiwani stali wciąż naprzeciw sobie, prowadzili nieprzerwaną, czasem skrytą, czasem otwartą walkę, walkę [...] Nasza epoka, epoka burżuazji, charakteryzuje się tym, że uprościła sprzeczności klasowe. Całe społeczeństwo rozpada się coraz bardziej na dwa wrogie obozy, na dwie wielkie otwarcie stające przeciwko sobie klasy: burżuazję i proletariat.”[1] Deklaracja ta jest wyrazem postrzegania świata w antagonistycznych „barwach”. Jest to wstęp oznajmiający nam, że w prezentowanych ideach nie będzie miejsca dla pewnych z góry wyznaczonych sposobów myślenia i niektórych form życia. Oczywiście twórcy Manifestu szeroko uzasadniają genezę takiej organizacji świata: „Burżuazja odegrała w historii rolę w najwyższym stopniu rewolucyjną. Burżuazja, gdziekolwiek zdobyła panowanie [...]
Zerwała ona bezlitośnie rozmaite więzi feudalne, które trzymały ludzi na ich naturalnych miejscach, a nie przyniosła ze sobą żadnych nowych więzi między człowiekiem a człowiekiem oprócz gołego handlu, oprócz bezdusznego <<płacenia gotówką>>. [...] Rozmieniła ona osobistą godność na wartość kieszeni i na miejscu niezliczonych godnie zasłużonych wolności postawiła pozbawioną sumienia wolność handlu. Innymi słowy, postawiła ona na miejscu wyzysku osłoniętego iluzjami religijnymi i politycznymi wyzysk oschły, otwarty, bezwstydny, bezpośredni.”[2] W tym fragmencie widać wyraźnie dwie rzeczy. Mianowicie, dwie odmiany ideologicznego odpowiednika obiegowego terminu „Oni”. Pierwszym z nich jest wróg uosobiony w pojęciu burżuazji. Myślenie ideologiczne charakteryzuje się tym, że zawsze mamy do czynienia z inną frakcją, którą obwiniamy za to, że – tak naprawdę – istnieje. Dlatego też Oni są zawsze silniejsi, źli, bezwzględni. Na szczęście zawsze też są w mniejszości. Co to oznacza? Niewiele trzeba się wysilić, żeby stwierdzić, że z wymienionych powodów istnieje realna szansa, że jeśli uda się kiedykolwiek dobrze zorganizować większościowy kolektyw uciskanej części, można obalić odpowiedzialną za „całe zło tego świata” kastę burżuazji. Jednak karty historii podpowiadają nam, że nie tak łatwo jest pozbyć się ideologicznego wroga. Choć Związek Radziecki nie jest najlepszym przykładem urzeczywistnienia idei Marksa, to na jego przykładzie klarownie widać pewną zależność. Państwo sowieckie wspomagające się teorią komunizmu nigdy nie przestało mieć wroga (wrogów). Stąd łatwo wysnuć analogię, że państwo czy inna organizacja polityczna opierająca swe fundamenty na ideologii najczęściej stara się w sposób naturalny, żeby nie powiedzieć: „za wszelką cenę” sprecyzować, umiejscowić swojego oponenta.

Jak określić położenie ideologicznego wroga? Odpowiedź brzmi – możliwie szeroko, a przynajmniej tak, by dla przeciętnego zjadacza chleba nie istniał problem zlokalizowania oponenta w konkretnych życiowych sytuacjach. Tu pojawia się drugi przejaw ideologicznego „Oni” w dziele Manifestu. Jest to pewna zasada działania świata, która bierze się naturalnego sposobu myślenia człowieka – w kategoriach dualizmu. Oczywiście w takim znaczeniu autorzy Manifestu używają terminu „wyzysk”. Jest on pojęciem tak szerokim, ale jednocześnie namacalnym: „przeciętną ceną pracy jest minimalna płaca robocza, to znaczy suma środków do życia, która jest konieczna, aby utrzymać robotnika jako zdolnego do pracy. Poza tym - to, co robotnik najemny zawłaszcza dzięki swej pracy, wystarcza tylko na to, aby reprodukować jego nędzne życie”[3]. Wyzysk to nie tylko abstrakcja, bo spotykamy go w każdej sytuacji kiedy z woli jednego człowieka drugiemu dzieje się krzywda. Można zaryzykować stwierdzenie, że ta kategoria ideologii daje się odnieść praktycznie do wszelkich relacji międzyludzkich (nie tylko ekonomicznych), ponieważ tam gdzie dochodzi do interakcji człowieka z innym człowiekiem pojawia się chęć uzyskania choćby niewielkiej korzyści – nawet czysto mentalnej – w obcowaniu z drugą osobą.

Program Marksizmu jest niewątpliwie ideologią w pełnym tego słowa znaczeniu. Już w minimalnym zarysie przedstawionych wyżej pojęć wynikają zasadnicze dla myślenia ideologicznego trendy.

[1] K. Marks, F. Engels, Manifest Partii Komunistycznej, źródło: Internetowa Biblioteka Historyczna, p. 1.

[2] Tamże, p. 1.

[3] Tamże, p. 2.