Artykuły, porady, tutoriale, przepisy, pytania

Cykl wykładów zatytułowanych „Jednostka i władza” Bertranda Russella to efekt współpracy z ze stacją radiową BBC. Owe przemówienia zainaugurowały słynne Prelekcje Reitha[1], które od Bożego Narodzenia 1948 roku rozbrzmiewały na łamach rozgłośni, goszcząc wiele znanych osobowości, głównie antropologów, ekonomistów, dyplomatów, teologów i filozofów. Były skierowane do szerokiego gremium słuchaczy brytyjskich, czyli jednego z wielu europejskich społeczeństw odczuwających negatywne skutki niedawno zakończonej wojny. Kirk Willis w przedmowie do tomu objaśnia znaczenie pierwszych Prelekcji: „W trudnym okresie powojennych przemian chodziło nie tylko o to, by uhonorować Reitha, lecz także, co ważniejsze pomóc ludziom w odnalezieniu się w odmiennych warunkach - w świecie rządów Partii Pracy, energii atomowej, odbudowy Europy, rywalizacji supermocarstw, imperialistycznych wyzwań i drastycznego obniżenia stopy życiowej”[2]. Brytyjczycy byli wówczas świadkami wewnątrzsystemowych tendencji do umacniania roli państwa, które dzięki temu miało przezwyciężyć ciężki kryzys powojennych realiów gospodarowania. Wzmożona centralizacja systemu politycznego postawiła jednak zarówno przed rządem jaki i społeczeństwem wiele problemów. W szczególności należało określić miejsce indywidualnej aktywności jednostek, które z jakichś przyczyn nie okazywały czynnego zaangażowania ani w życiu politycznym, ani w pomnażaniu dóbr narodowych Zjednoczonego Królestwa. Przeciwnie w społeczeństwie można było zaobserwować bierność i marazm, pomimo niektórych sukcesów ekonomicznych i politycznych kraju. „Nacjonalizacja różnych gałęzi gospodarki, reforma oświaty, ubezpieczeń społecznych i Narodowej Służby Zdrowia pociągały za sobą ingerencję władzy państwa we wszystkie niemal dziedziny życia społecznego. Konsekwencje tego stanu rzeczy dla spójności społecznej, indywidualnej inicjatywy i osobistej odpowiedzialności stały się przedmiotem zażartej ogólnonarodowej debaty. Dotyczyła one nie tylko szczegółowych rozwiązań prawnych, lecz także systemu wartości, zachowania i oczekiwań wszystkich brytyjskich obywateli”[3].

            Z tych właśnie powodów Russell podjął się zadania wyjaśnienia niektórych  mechanizmów warunkujących „niepocieszający” stan społeczeństwa, które w dobie postępu technicznego, nowych metod zarządzania państwem, strachu przed wojną i zagładą nuklearną traciło stopniowo zdolność samodzielnego wyrażania myśli oraz swą mobilność we wszelkich sferach życia publicznego. Stąd zasadniczą tezą jaką Russell stawia za cel wykładów jest: „znaleźć równowagę między indywidualną inicjatywą niezbędną dla postępu a więzią społeczną niezbędną dla przetrwania gatunku ludzkiego”[4].

            Autor rozpoczyna od analizy przyczyn, które miały zasadnicze znaczenie dla kształtowania się więzi społecznej. W przeglądzie historycznym próbuje wyodrębnić rolę, jaką w procesie konsolidacji społeczeństw spełniały naturalne popędy i zachowania począwszy od czasów człowieka pierwotnego aż po współczesność. Do pewnego stopnia współpraca jednostek i formowanie się grup spojonych wspólnych interesem są warunkowane przez instynkt. U ludów pierwotnych owe naturalne skłonności prowadziły najczęściej do dwojakich zachowań: okazywania przyjaznych relacji względem współplemieńców i ujawniania wrogości wobec osobników spoza grupy. Więź początkowo budowana była na strachu przed obcymi, którzy kierowani naturalnym nakazem przetrwania mogli stać się realnym zagrożeniem egzystencji plemienia. Spoiwo społeczne od zawsze zdaniem Russella wspierane było pewnym elementem psychologicznym. Początkowo stanowiła go lojalność wobec wodza - osoby znanej wszystkim jednostkom. Kiedy wzrost liczebności grup, które przeradzały się w narody, doprowadził do wojen naturalne mechanizmy wiążące społeczność uległy zakłóceniu. Pojawiło się niewolnictwo opierające trwałość państwa na strachu w sposób sztuczny, terror wymusił pozory lojalności.[5] Później „na wyższym szczeblu rozwoju cywilizacji zaczął się tworzyć nowy rodzaj lojalności, opartej nie na przynależności do danego terytorium czy pokrewieństwie rasowym, lecz na wspólnocie wyznania”[6]. Ten typ spoiwa często brał górę nad narodowym poczuciem wspólnoty powodując całą masę wojen religijnych. Współcześnie, zdaniem autora, mamy do czynienia z dwoma głównymi systemami quasi-religijnymi, które pełnią podobną rolę łącznika: komunizm - skrajnie fanatyczny oraz tzw. „amerykański styl życia”.

            Psychologiczne mechanizmy wykształcone jeszcze w czasach pierwotnych grają nadal „pierwsze skrzypce” w fundamentach współcześnie ukształtowanej lojalności wobec wielkich grup. „Przyrodzona ludziom natura, różna od tego, co z nią wyczyniają szkoły, religie, propaganda i instytucje ekonomiczne, nie zmieniła się wiele od czasów, kiedy mózg człowieka osiągnął obecne rozmiary. Instynktownie dzielimy ludzkość na przyjaciół i wrogów - z pierwszymi gotowi jesteśmy współpracować, z drugimi rywalizujemy”[7]. Teza ta, jak zobaczymy później, powinna stanowić podstawę pojmowania nowoczesnego, demokratycznego i postępowego społeczeństwa. Warunkiem istnienia spoiwa jest zagrożenie z zewnątrz: „Gdy jest bezpiecznie, możemy sobie pozwolić na nienawiść do sąsiada, w czasie zagrożenia musimy go kochać. Ludzie na ogół nie miłują bliźnich, obok których siedzą w autobusie, całkiem inaczej wyglądało to podczas nalotów na Londyn”[8]. Jeśli nawet względy religijne, moralne, interes ekonomiczny dają nam argumenty za współpracą z innymi, to zawsze pradawne instynkty, stojące w większym czy mniejszym stopniu w opozycji do solidaryzujących norm, obudzą się, ponieważ człowiek z natury skłonny jest do rywalizacji a nawet wrogości. Poza tym powszechna miłość i współpraca odebrałaby życiu, zdaniem Russella, smak i chęć działania. Dlatego „jeśli ludzkość ma się kiedykolwiek zjednoczyć, trzeba koniecznie znaleźć jakieś sposoby na obejście naszej podświadomej, w znacznej mierze, prymitywnej skłonności do okrucieństwa, po części przez ustanowienie rządów prawa, po części zaś przez znalezienie nieszkodliwego ujścia dla rywalizacyjnych instynktów”[9]. Oprócz instynktów „agresywnych” posiadamy również wiele popędów twórczych, nie należy ich na pewno krępować, ponieważ życie niezgodne z naturalnym uposażeniem prowadzi do wielu napięć, zawiści, zbrodni, ale także z drugiej strony do kompletnej bierności i poczucia braku zdolności do jakiegokolwiek wysiłku. Jeśli wysiłki w obrębie cywilizacji zachodniej mają zmierzać do zapewnienia powszechnego bezpieczeństwa, to nie może tego czynić kosztem naturalnych ludzkich popędów i zachowań, które są motorem wszelkiej zmiany i postępu.

            We współczesnych warunkach mechanizmem zastępującym rolę instynktu w podejmowaniu zbiorowych decyzji jest rząd. Obecnie tylko dobrze zorganizowana władza ma możliwość w miarę skutecznego wyznaczania kierunków i zakresu działań ogromnych zbiorowości jakimi są państwa. Ponieważ każdy rząd to niewielka liczba osób „stojących na szczycie drabiny społecznej”, potrzebne są mu środki, dzięki którym mógłby podległym masom bez zbędnych napięć wytyczać ramy zachowań, które będą działały na korzyść całej zbiorowości. Historycznie rzecz biorąc wielkie terytorialnie państwa takie jak np. Imperium Rzymskie utrzymywały swą integralność nie tylko dzięki potędze militarnej, ale w znacznej mierze z powodu wytworzenia w społeczeństwie poczucia więzi. Dawniej klasy rządzące wykorzystywały psychologiczne mechanizmy spoiwa społecznego takie jak np. religia, jednak robiły to przeważnie na własny użytek nie dbając na dłuższą metę o szczęśliwość swych obywateli, liczyła się jedynie wymierna skuteczność. Współcześnie „nowoczesna technika nie tylko ułatwiła stworzenie psychologicznej więzi w obrębie wielkich grup, ale i uczyniła istnienie takich grup niezbędnym zarówno z ekonomicznego, jak i militarnego punktu widzenia”[10]. Umacniane stopniowo od XV wieku znaczenie państwa oddalało jednostkę od wpływu na sprawy bieżące. Zakres ingerencji władzy w życie jednostek w wielowiekowej tradycji państwowości europejskich kształtował się różnorako, nigdy jednak, ze względu na brak odpowiednich technik komunikacji i manipulacji, nie osiągnął takiego poziomu jak współcześnie. Obecnie, jak twierdzi Russell: „indywidualna inicjatywa jest dławiona przez państwo albo przez potężne korporacje; istnieje niebezpieczeństwo, że wytworzy to z czasem, jak w starożytnym Rzymie, poczucie apatii i fatalizmu, tak zgubne w skutkach dla aktywnego życia. [...] Nawet tam, gdzie formalnie panuje demokracja, pojedynczy obywatel ma zazwyczaj znikomy wpływ na decyzje polityczne”[11]. Rząd, przeważnie z powodu kierowania dużym terytorium, oddala się od rządzonych, „żyje własnym życiem”. Russell wyróżnia dwie aktualne funkcje rządu: pierwsza - negatywna - najogólniej mówiąc, polega na zapewnieniu bezpieczeństwa obywatelom; funkcja pozytywna, która wcześniej ograniczała się do prowadzenia wojen i tym sposobem przynoszenia pewnych korzyści ludności, obecnie poszerzyła się o funkcje edukacyjne mające na celu wpajanie określonych form lojalności i przekonań pożądanych ze względu na zrównoważoną egzystencję państwa[12]. Także w wielkich korporacjach zwykłego pracownika traktuje się jak maszynę, nie dając mu nawet złudzeń tego, że swoją pracą przyczynia się do wypracowania czegoś co jest pożyteczne, nie mówiąc już o jakichkolwiek walorach artystycznych. Zwykły zjadacz chleba w przemysłowym społeczeństwie stracił kontakt z efektem swojej pracy. Cel organizacji, dla której jednostka poświęca swój czas i umiejętności i cel robotnika to dwie różne sprawy. Marks nazwałby to zjawisko alienacją, jednak Russell nie wymienia tego terminu.

            Filozof podkreśla, że zasadniczą cechą współczesności jest ograniczenie roli jednostki i indywidualnej inicjatywy. O ile epoki wcześniejsze można było uznać za okres ogromnego znaczenia wielkich jednostek dla ogólnoświatowego postępu, to, obecnie, człowiek o wybitnych zdolnościach może mieć szansę wpływania na losy społeczności, jeśli uda mu się stanąć na czele jakiejś dużej organizacji - dołączyć do sfery nielicznych. O podmiotach nieprzeciętnych Russell wypowiada się w następujący sposób: „wszyscy ci ludzie, zarówno dobrzy, jak i źli, posiadali cechy, których zniknięcia bym sobie nie życzył - mam na myśli energię, osobistą inicjatywę, niezależność umysłową i wielką wizję. Człowiek tymi cechami obdarzony może czynić wielkie dobro lub wielkie zło, a jeśli ludzkość nie ma pogrążyć się w gnuśności, musi się dla takich ludzi wyjątkowych znaleźć przestrzeń, choć należałoby życzyć sobie, by ją wykorzystywali z pożytkiem dla rodzaju ludzkiego”[13]. Jednak ludzkość z całym swym postępem technologicznym i umasowieniem produkcji, komercyjnym stylem życia zmierza do unifikacji zachowań jednostek, traktując je bezosobowo. Władze i wielkie organizacje przemysłowe zorientowane na poszerzanie zakresu swej działalności, w imię trwałości systemu ograniczają pole aktywności poszczególnych osób do minimum, kierując ich zainteresowania ku sprawom błahym, tłumiąc kreatywność i spontaniczność w zarodku.

            Istnieje pewna niebezpieczna zależność pomiędzy wzmożoną ingerencją rządu w sprawy publiczne a zadowoleniem obywateli. Im więcej dziedzin kontroluje władza, tym większe prawdopodobieństwo, że państwo, podejmując konkretne rozwiązania, uwikła się w konflikt z określoną grupą społeczną. Należy się liczyć z faktem, że ogólny interes państwa, któremu służy rząd, kłócił się będzie z celami niższych szczebli społecznej drabiny, gdzie elita rządząca próbuje narzucić swoje tak oddalone zamierzenia. Russell analizuje niektóre środki, dzięki którym można dążyć do przynajmniej częściowej harmonii między prywatnymi odczuciami a interesem publicznym. Najłatwiejszym sposobem rozwiązania tego problemu jest wojna albo strach przed konfliktem zbrojnym, bo wypadku zagrożenia bytu narodowego najprościej nakłonić obywateli do dobrowolnej współpracy. Środek ten jest oczywiście najgorszym z możliwych. Dodatkowo można stwierdzić, że strach pomimo zalety umacniania jedności narodowej wywołuje wyniszczenie kraju, zmęczenie i histerię. Kolejnym środkiem może być rywalizacja, która choć nie rozwiązuje wszystkich problemów to zdaniem Russella: „odgrywa [...] zasadniczą rolę w promowaniu niezbędnego wysiłku, a w niektórych dziedzinach stanowi stosunkowo nieszkodliwe ujście dla popędów, które w innej sytuacji doprowadziłyby do wojny”[14]. Aby jednostka mogła się w pełni realizować zadaniem rządu jest stworzenie takich warunków, by każdy obywatel mógł odczuć realny wpływ na bieg wydarzeń, przynajmniej w sferze najbliższego otoczenia, a każdy rodzaj władzy z jakim się styka nie może jawić się człowiekowi jako odlegli „0ni”. Potrzebna jest zatem: „lokalna demokracja na małą skalę we wszystkich sprawach wewnętrznych”[15].

            W celu wyznaczenia granicy pomiędzy indywidualną inicjatywą a sferą interesów publicznych Russell dokonuje określenia podstawowych zadań rządu jakie powinien spełniać, by taki stan rzeczy zapewnić. Pierwszą dziedziną aktywności rządu ma być zapewnienie bezpieczeństwa, czyli ochrony życia i własności obywateli. Należy jednak pamiętać, że: „choć bezpieczeństwo jest bez wątpienia rzeczą dobrą, może stać się fetyszem, gdy przesadnie do niego dążymy. Życie bezpieczne niekoniecznie jest życiem szczęśliwym; nuda i monotonia mogą sprawić, że stanie się ponure”[16]. Kolejnym zadaniem państwa jest dążenie do sprawiedliwości, zwłaszcza ekonomicznej. Wiadomo, że sprawiedliwość panuje zarówno tam, gdzie wszyscy są bogaci, jak i tam, gdzie wszyscy cierpią nędzę. Ustanawianie sprawiedliwości w skali państwa czy nawet całego globu musi być procesem stopniowym i nie powinno się to odbywać za pomocą arbitralnych rozstrzygnięć jak  np. w ZSRR. Choć nierówność ekonomiczna pełniła w historii ludzkości niejednokrotnie rolę generatora postępu, to Russell uważa, że dziś: „przy nowoczesnych metodach produkcji dalsze utrzymywanie ekonomicznych nierówności w krajach przemysłowo rozwiniętych nie jest jednak konieczne dla zapewnienia rozwoju cywilizacji”[17]. Trzecią kwestią jaką autor przypisuje aktywności władzy jest szeroko pojęta konserwacja. Oprócz zachowywania zabytków kultury oraz utrzymywania w dobrym stanie infrastruktury, zadaniem państw powinno być zachowanie naturalnych zasobów świata. To ostanie jest o tyle ważne, że w przypadku wyczerpywania się niektórych kluczowych dla rozwoju przemysłu surowców może doprowadzić do konfliktu interesów rywalizujących podmiotów, a w konsekwencji do wojen. Dodatkowo, stwierdza Russell, rząd w innych dziedzinach może wspierać inicjatywy pozarządowe i  stwarzać im pole do pożytecznej aktywności. Działania władzy za pomocą prawa i wszelkich innych metod regulowania życia wewnątrzpaństwowego zmierzają do uniformizacji. Jest ona zapewne w niektórych dziedzinach niezbędna (np. regulacja ruchu drogowego), jednak: „w dziedzinie życia umysłowego wszystko przemawia za walką o byt, w której zwycięża najlepszy, ale w ścieraniu się poglądów należy ograniczyć stosowane w tej walce środki”[18]. Państwo powinno w pewnych kwestiach powinno ograniczyć się do ustalenia jakichś „czystych” zasad konkurencji. Jakakolwiek próba narzucania kierunków w dziedzinie nauki i wykorzystywanie jej przez władzę do własnych celów (np. przez finansowanie tylko niektórych prac badawczych) powoduje, że: „nauka przestaje się wkrótce rozwijać, umacnia się zaś scholastyczna władza autorytetu, podobna do tej, która krępowała naukę w średniowieczu”[19].

            Po to by umożliwić postęp, który gwarantuje osobista, twórcza inicjatywa jednostek i małych podmiotów społecznych rywalizujących między sobą, rząd powinien nieuchronnie scedować swą władzę w jak największym stopniu na mniejsze gremia: regionalne, gospodarcze i kulturalne. Społeczności lokalne, aby sumiennie i z satysfakcją pełnić swe zadania powinny mieć poczucie, że działania, których dokonują są przejawem ich własnej inicjatywy. „Generalna zasada powinna być taka, że mniejszym gremiom przekazuje się maksimum funkcji, na tyle, by nie uniemożliwić większym pełnienia ich zadań”[20]. Russell proponuje, aby taki model obejmował cały glob: „Na przykład w wypadku struktur terytorialnych na szczycie hierarchii znajdowałby się rząd światowy, na samym dole zaś rady gminne. Zadaniem rządu światowego jest zapobieganie wojnie i powinien być wyposażony wyłącznie w kompetencje niezbędne  do realizacji tego celu. [...] Nie powinien się jednak mieszać w wewnętrzne sprawy państw członkowskich, z wyjątkiem sytuacji, gdy musiałby zapewnić przestrzeganie traktatów. Podobnie rząd narodowy powinien przekazać jak najwięcej kompetencji radom hrabstw, a te z kolei radom miast i gmin. W niektórych dziedzinach sprawność działania może się z początku obniżyć, ale jeśli podrzędne gremia będą pełnić odpowiednio ważne funkcje, przynależność do nich przyniesie satysfakcję ludziom uzdolnionym i przyciągnie ich”[21].

            Człowiek jest jak już powiedziano we władaniu pewnych popędów, które kierują jego działania w dwóch kierunkach. Z jednej strony pragnie on zachować życie i własność dążąc do odebrania innym tego, co posiadają. Z drugiej - posiada niezliczone instynkty twórczej aktywności. Pierwsze należy łagodzić i do pewnego stopnia regulować, zapewniając odpowiednie sfery możliwej realizacji. Drugim - w myśl Russella - należy przyznać jak najszerszą autonomię, choć wsparcie władzy niekiedy jest bardzo pożyteczne. Dlatego dążenie do sprawiedliwości, jako jeden z celów państwa, ma być realizowana w aspekcie materialnym, a sferze aktywności intelektualnej należy jedynie tworzyć szanse dla wolnej rywalizacji, która warunkuje progres. Przecenianie roli państwa, uznanie go za organiczną całość to błąd. Celem państwa nie jest „bycie dla siebie”. W interesie człowieka nie leży „doskonałość państwa”, ponieważ jest ono dla niego jedynie abstrakcją. W rzeczywistości gloryfikacja państwa okazuje się gloryfikacją rządzącej mniejszości, tak oddalonej od przeciętnego obywatela. Pogląd Russella jest tu wybitnie indywidualistyczny: „społeczeństwo nie po to istnieje, [...] by zadowalać zewnętrznego obserwatora. Ma zapewniać godziwe życie jednostkom, które się nań składają. Najwyższej wartości należy dopatrywać się w jednostkach, nie w całości. Dobre społeczeństwo to środek służący dobremu życiu tych, którzy je tworzą, nie coś, co na własny rachunek stanowi jakąś odrębną doskonałą całość”[22]. Przetrwanie ludzkości czy narodów nie może być postrzegane jako wartość sama w sobie. Jest ono warunkiem czegoś co posiada wartość i dlatego powinno być zapewnione. Russell wyraża głęboką wiarę w to, że człowiek współczesny dzięki nauce jest w stanie zapanować nad siłami przyrody a wszelkie zagrożenia tkwią w nas samych. Mimo to najprymitywniejszym instynktom zawdzięczamy najwznioślejsze dokonania człowieka, tak samo zresztą, jak i najgorsze zbrodnie. Konkluzja Russella jest następująca: „Pradawnych, potężnych instynktów nie można ani krępować, ani pozwolić, by przybierały niszczycielskie formy, trzeba będzie dla nich znaleźć jak najwięcej ujść, które wzbogacą ludzkie życie w radość, dumę i świetność”[23].

            Myśl Russella ujęta w „Jednostce i władzy” zaskakuje niejednokrotnie trafnością przewidywań, które dotykają najbliższej przyszłości cywilizacji zachodniej. Owe perspektywy nie przedstawiają się zbyt optymistycznie, stąd autor daje modelowe rozwiązania w kwestii próby harmonizacji życia społecznego w odniesieniu do bytu państwowego i – więcej – ogólnonarodowego. Propozycje te, moim zdaniem zasadne i poparte interesującą analizą wszelkich komityw ludzkich od czasów najprymitywniejszych do współczesności, nie zyskały, jak się wydaje, realnego zastosowania. Dlatego jesteśmy nadal świadkami politycznych rozwiązań, które rażąco pomijają dyrektywy antropologiczne i psychologiczne w ocenie zjawisk społecznych tak mocno zaakcentowanych przez Bertranda Russella.