Współczesny człowiek jako mieszkaniec tzw. globalnej wioski, funkcjonuje w ogromnej pajęczynie interakcji. Właściwie od chwili narodzin otoczony jest przez system, w który musi niejako wtłoczyć swą świadomość. W takiej sytuacji brakuje miejsca na mentalną wolność, a osoby, które nie wykazują chęci przystosowania się, kończą niekiedy w zakładach psychiatrycznych.

         Zagrożenia dla ludzkiej wolności stanowią problemy nie tylko natury społecznej, ale także przyrodniczej. Czy mogę z całą stanowczością powiedzieć, że każdy mój wybór, moje plany, pragnienia, smutki i radości są warunkowane, dokonane przeze mnie, świadomy ich podmiot? Odpowiedź wydaje się oczywista. Jednak właśnie tą, tak gloryfikowaną w dziejach filozofii, oczywistość uważam za zdradliwą, a w dużej mierze za jedną z przyczyn naszego „umysłowego zniewolenia”.  W niniejszej pracy przedstawię tylko wybrane aspekty tego, co można nazwać czynnikami warunkującymi zjawisko wolnej woli bądź jej brak.

Moim zdaniem, człowiek po tysiącach lat strachu przed przyrodą, groźnym otoczeniem, znalazł machinę, która spowodowała znaczne uproszczenie jego świata – cywilizację wszechobecnego chaosu informacyjnego. Inwestował cały swój potencjał intelektualny, by uzyskać efekt w postaci sztucznego „umysłu”, w którym partycypujemy wszyscy.

Dlaczego człowiek nieustannie przekształca rzeczywistość? Można powiedzieć, że dla łatwego i szczęśliwego życia. Jednak ludzkie wytwory zaowocowały światem przesączonym sztucznością. Ta sztuczność przejawia się nie tylko materialnej postaci. Przede wszystkim mamy do czynienia z fikcjami i uproszczeniami świata oferowanego naszym umysłom, zaczynając od miar, wag, umownych pojęć, a kończąc na systemach moralnych i religijnych oraz zwykłych stosunkach międzyludzkich. Człowiek wytwarza na własny użytek teorie wyjaśniające dla lepszego bytowania, by nie zastanawiać się nad możliwymi sensami własnych poczynań. Nie szuka prawdy, krążąc ciągle gdzieś obok, zadowalając się prostymi rozwiązaniami. Postępuje według zasad dyktowanych przez kulturę, a otrzymanych bezpośrednio w wychowaniu i nie przechodzi mu przez myśl, że wszystko dookoła trąci konwencją.

Jak twierdzi J. J. Rousseau, krytykując cywilizację w opozycji do stanu natury, człowiek wyprodukował na własny użytek obyczaje i maniery, dlatego uśmiech się do nieprzyjaciół, przestał być zaradny i utracił siłę fizyczną, zaczął pożądać zbędnych dla życia rzeczy i wydłuża nieustannie listę tego, co nazywa złem.[1] Czy postęp naukowo-techniczny i rozwój społeczny zmierza do zawężenia obszaru naszej wolności? Jak należy oceniać dokonywane przez nas wybory, jeśli stosunki międzyludzkie uległy zafałszowaniu? Wielu może nie zgadzać się z koncepcją Rousseau. Moim zdaniem dokonane przez niego spostrzeżenia i porównania są nadzwyczaj trafne.

Ciekawe implikacje dla ludzkiej wolności przedstawiają zagadnienia dotyczące zasad ładu świata, które mówią o naturze i charakterze zmian zachodzących w przyrodzie. Jeśli przyjmiemy założenie, że światem rządzą niepodważalne prawa fizyki, a każda zmiana jest przyporządkowana związkom przyczynowo-skutkowym, to wolna wola człowieka staje się nierealnym atrybutem, utopią. Jeśli wszystko podlega obiektywnym prawom, to wszelkie działanie człowieka jest jedynie częścią nieskończonego łańcucha zmian, a sam człowiek odgrywa rolę marionetki w rękach wszechświata. Powszechny determinizm pociąga za sobą wiele następstw o charakterze etycznym. Przyjmując taki stan rzeczy, człowiek nie powinien odpowiadać za własne czyny, gdyż takowe nie istnieją (jako skutki aktów wolnej woli). Bezpodstawne stają się także kategorie dobra i zła, normy i kodeksy moralne.

Uzasadnienie antropologicznych problemów wynikających z fizycznego uporządkowania świata, potwierdzają niejednokrotnie nauki szczegółowe. Na przykład, socjobiolodzy twierdzą, że poczynania ludzkie warunkowane są genetycznie. To układ genów przekazywany z pokolenia na pokolenie jest motorem naszych zachowań, wyborów i ma realny wpływ na zdarzenia z naszego całego życia ( także stanowi o jego końcu ). Richard Dawkins sądzi, że człowiek jest jedynie „nośnikiem”, „opakowaniem” dla genów. Według niego nie jesteśmy „celem”, a jedynie „środkiem” reprodukcji genów i maksymalizacji ich kopii.[2] Jak wobec tego mówić o ludzkiej godności, o światopoglądzie, o wartościach, w obliczu bezlitosnych dowodów nauk szczegółowych. Jeśli człowiek podlega prawom dyktowanym przez „ślepego zegarmistrza” jakim jest dobór naturalny, to pojawia się kwestia wolności i odpowiedzialności ludzkiej, uzasadniania wojen, agresji i ucisku na tle rasowym. Ciekawe rozwiązania podsuwa tu znany badacz umysłu Steven Pinker. W książce pt. „Jak działa umysł” widać jego zainteresowanie oraz naukową inspirację w ewolucyjnej biologii i socjobiologii. Mając świadomość determinizmu genetycznego twierdzi jednak, że człowiek ma prawo żyć, postępować i wierzyć z godnością, tworzyć świat wartości i idei.  Nawet jeśli jesteśmy jedynie „nośnikami”, to możemy żyć tak jakby genów nie było, ponieważ posiadamy ewolucyjny dar świadomości, jesteśmy w stanie tłumić ślepe instynkty i pracować nad doskonaleniem „duszy”.[3] Wiele zachowań ludzkich ma nie dużo wspólnego z adaptacją, dlatego obarczanie doboru naturalnego winą za wszystkie problemy tego świata jest nieuzasadnione. Pinker postuluje oddzielenie dziedzin nauki i moralności, bo choć: „nasze cele są celami cząstkowymi ostatecznego celu genów - ich własnej replikacji”, to „Są to jednak dwie różne sprawy. Jeśli o nas chodzi, nasze cele, świadome czy nie, wcale nie dotyczą genów, ale zdrowia, miłości, dzieci i przyjaciół”[4].

Człowiek bardzo często tworzy idee i systemy, z których mogą wynikać negatywne skutki dla wolności. Za przykład może nam posłużyć idea Absolutu w religii chrześcijańskiej. Istocie tej przysługuje atrybut prescjencji, czyli wiedzy o wydarzeniach przyszłych.[5] Zna ona wszelkie możliwe posunięcia człowieka, każdy kolejny akt woli. Jak pogodzić to zagadnienie z wolnością, którą należałoby osadzić w świecie rządzonym Opatrznością, którego progres jest znany i ustalony z góry?

Kolejnym argumentem dyskredytującym nasze mniemania o wolności jest znana teza: „człowiek istota społeczna”. Oczywiście zdarzały się przypadki funkcjonowania pewnych podmiotów bez kontaktów z ludźmi, jednak ciężko przyznać komuś takiemu psychiczne atrybuty człowieka. Społeczeństwo determinuje nasze działania, daje gotowe paradygmaty sposobów istnienia, działania i często pozbawia nas możliwości wyborów przez nieustanne naciski. To gdzie żyjemy decyduje, jacy jesteśmy. Internalizujemy gotowy model rzeczywistości i przez to znika świadomość o pochodzeniu naszych zachowań oraz wszelkich, dokonywanych rozwiązań w zwykłym doczesnym doświadczaniu życia, którego bieg ma zupełnie naturalny charakter dla przeciętnego zjadacza chleba.

Oto kilka krótkich i oczywiście niewyczerpanych rozważań dotyczących wolności i dlań zagrożeń. Praca miała na celu tylko zasygnalizowanie pewnych aspektów problemu, wybranych subiektywnie, zgodnie z zainteresowaniami i poglądami autora.

Kontrowersje wokół wolności człowieka rodzą się na każdym kroku. Zapewne z upływem czasu i postępem nauk będzie ich coraz więcej. Czy człowiek ma prawo mówić o sobie, jako o podmiocie całkowicie uniezależnionym od czynników społecznych i przyrodniczych? Na pewno nie. To w jakim stopniu jesteśmy zdeterminowani pozostaje zagadką, choć niektórzy podejmują się nawet procentowych ustaleń. Zdroworozsądkowy obraz świata daje złudne przeświadczenie o całkowitym wyzwoleniu, i jest jeszcze jednym instrumentem ograniczenia swobody naszego myślenia i działania.

[1] Por. J. J. Rousseau, Umowa społeczna, przeł. oraz wstępem i przypisami opatrzył Antoni Peretiatkowicz, Kęty : "Antyk" 2002

[2] Por. R. Dawkins, Samolubny gen, Prószyński i S-ka, Warszawa 1996.

[3] Por. S. Pinker, Jak działa umysł, Książka i Wiedza, Warszawa 2002, rozdział 1.

[4] Tamże, s. 55.

[5] Pisał o tym św. Augustyn w: Państwo boże, przeł. Władysław Kubicki, Kęty : Wydaw. "Antyk", 2002, rozdział V i VI.